Prawo Wspólnotowe Unii Europejskiej

Rozwój integracji europejskiej

Wprowadzenie

Aby zrozumieć prawo UE nie wystarczy analiza analityczna i doktrynalna. Należy także zwrócić uwagę na jego interdyscyplinarny charakter. Studia nad prawem UE winny brać pod uwagę aspekty historyczne, polityczne i ekonomiczne, gdyż miały one wpływ na rozwój tego prawa. Należy także zadać sobie pytania: Dlaczego w ogóle istnieje UE? Jakie zmiany zaszły do tej pory? Jaka jest rola prawa w UE? Proces prawny składa się z połączenia sieci rozmaitych zależności oraz celów politycznych Wspólnoty i Unii.

Prawo i praworządność leżą u podstaw UE. Oznacza to, że wszystko, co robi Unia opiera się na traktatach przyjętych przez państwa członkowskie w sposób dobrowolny i demokratyczny. Traktaty podpisane wcześniej zmienia się i nowelizuje, biorąc pod uwagę zmiany zachodzące w społeczeństwie. Za sprawą uzgodnionego niedawno projektu Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy planuje się wszystkie obowiązujące dotąd ustalenia zastąpić jednym tekstem, który powstał dzięki pracy Konwentu w sprawie Przyszłości Europy i konferencji międzyrządowej. Konstytucja została przyjęta przez szefów państw i rządów podczas szczytu Rady Europejskiej w Brukseli w dniach 17 i 18 czerwca 2004 r. Podpisano ją w Rzymie 29 października 2004 r. Każde państwo członkowskie musi ratyfikować ją zgodnie z własnym prawem konstytucyjnym (czyli w procedurze parlamentarnej i/lub w drodze referendum). Konstytucja wejdzie w życie dopiero wówczas, gdy zostanie ratyfikowana przez wszystkie 27 państw członkowskich.

Od roku 1993, czyli od momentu wejścia w życie Traktatu z Maastricht, Wspólnota Europejska opiera się już nie na jednym filarze, jak do tej pory, ale na trzech. Niniejszy rozdział badań skupia się jednak na ponadnarodowych przepisach zawartych w pierwszym filarze, ich specyfice i cechach charakterystycznych. Mimo że drugi i trzeci filar UE odnoszą się do istotnych i drażliwych sfer polityki europejskiej, specyfika prawna zawartych w nich norm i przyjętych zgodnie z nimi aktów normatywnych różni się w istotnym stopniu od traktatów i norm prawnych Wspólnoty Europejskiej. Zgodnie z terminologią podpisanego w Maastricht traktatu WE oba nowo utworzone filary dotyczące wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) oraz wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (WSiSW) wykraczają poza formułę prawa międzynarodowego, gdyż nie mają wspólnej struktury instytucjonalnej, procesu legislacyjnego ani instrumentów filaru wspólnotowego. Nie mieszczą się też w zakresie jurysdykcji Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS) i nie mają cech nadrzędności i bezpośredniego skutku, które charakteryzują prawo WE Zgodnie z postanowieniami Traktatu z Amsterdamu podpisanego w 1997 r., zmieniającego Traktat WE, normy trzeciego filaru zostały zmienione, przez co są bliżej związane zarówno ze strukturą instytucjonalną, jak i istotą prawną filaru wspólnotowego. Drugi filar pozostał jednak w tym przypadku niezmieniony. W efekcie można wyróżnić co najmniej trzy szerokie kategorie prawa istniejące w ramach prawa UE. Po pierwsze, prawo wspólnotowe, które jest obecnie najszersze i najistotniejsze. Po drugie, przepisy drugiego filaru, które funkcjonują nadal w postaci prawa międzynarodowego i międzyrządowego, chociaż w wybranych aspektach powiązanego z instytucjami i celami wspólnotowymi. Po trzecie, przepisy trzeciego filaru, które po przyjęciu Traktatu z Amsterdamu stanowią rodzaj hybrydy łączącej dwie poprzednie kategorie i mającej cechy obu: z jednej strony prawa wspólnotowego, z drugiej zaś prawa, które nie ma skutku bezpośredniego. Ponadto istnieją przepisy, które stworzono w celu jeszcze ściślejszej współpracy i integracji, których nie można zaliczyć bezpośrednio do kategorii prawa wspólnotowego ani też do przepisów dwóch pozostałych filarów.

Wśród polityków i społeczeństwa pojawiały się różne poglądy co do efektów istnienia prawa UE, jego racji bytu i celów. Struktura ponadnarodowa, jaką jest obecnie Unia Europejska, musi podlegać wpływom sił historycznych, politycznych i gospodarczych. Aby zrozumieć i wyjaśnić, dlaczego proces rozwoju UE jest tak niejednorodny i wyjątkowy, należy wiedzieć, jak tworzyła się Unia. Jej historia odzwierciedla bowiem stopniowy rozwój prawa, przyrost liczby państw członkowskich, zmiany w traktatach, od procedury budżetowej po zwiększenie zakresu oddziaływania poszczególnych dziedzin polityki, od integracji rynkowej po integrację polityczną. Wszystko zaś za sprawą procedury legislacyjnej i reform instytucjonalnych.

Należy też zrozumieć doktrynę prawną i politykę Wspólnoty na podstawie obserwacji historyczno-politycznego kontekstu UE. UE nie pojawiła się w próżni. Zmiany polityczne miały zasadniczy wpływ na istotę prawodawstwa w instytucjach politycznych, na procedurę prawną Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości oraz postawę państw członkowskich wobec tych procesów. W niniejszym rozdziale przedstawiona zostanie analiza historii Unii Europejskiej wraz z opisem głównych wydarzeń i decyzji, które miały wpływ na jej struktury prawne i konstytucyjne, oraz rozmaite próby promowania postępu i reform. Mowa będzie o Wspólnocie Europejskiej w celu scharakteryzowania trzech wspólnot powstałych w latach 50. Do czasu podpisania Traktatu WE w 1993 r. istniały trzy wspólnoty: Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS), Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG) i Wspólnota Energii Atomowej (WEA). Po podpisaniu Traktatu UE EWG została przemianowana na WE, natomiast EWWiS oraz WEA zachowały swoje pierwotne nazwy, przy czym terminu „WE” nadal używa się w odniesieniu do 3 wspólnot.