Avrupa Anayasası

Avrupa Anayasasını oluşturan Antlaşma 25 Devlet ve Hükümet Başkanı tarafından 29 Ekim 2004 tarihinde imzalandı. Anayasa daha yakın tarihli bir entegrasyonu hedefleyen uzun dönemli entegrasyon süreci ve AB‘nin peşpeşe genişlemesini temsil etmekteydi.

Bu parlamento Avrupanın anayasallaştırılmasıyla ilgili tartışmaları başlatan evrensel seçimle işbaşına getirilecek ilk AP idi. 14 Şubat 1984 tarihinde, Avrupa Topluluğu ile ilgili temel bir reform niteliğindeki AB üzerine antlaşma metni Altiero Spinelli’nin öneri raporuna istinaden büyük bir oy çoğunluğuyla kabul edilmişti.

O tarihten bugüne kadar gelen başarılı antlaşmalar bir Avrupa oluşumu yönünde şu yenilikleri sağlamıştır; 1) ilk adım 1987 yılında Avrupa Tek Senedinin imzalanmasıyla gerçekleşmiş olup, bu durum 1950 lerden beri gerçekleşen ilk reform antlaşmasıdır. Bu Antlaşmanın amacı 1992 yılı itibariyle Ortak Pazar’ı tamamlamaktı. 2) 1992 yılında AB‘nin oluşumu üzerine olan ve Maastricht’de imzalanan Antlaşma (Avrupa Birliği Antlaşması) yeni bir başlangıç anlamına geliyordu; bu Antlaşma ile AB kurulmuş ve ortak dış ve güvenlik politikası ile birlikte adalet ve içişleri konularında bir işbirliği sağlanmıştı.

Atılan bu büyük adımla, Avrupa, bir ekonomik topluluk olma özelliğinden politik bir birlik olma yoluna doğru değişim sürecine başlamıştır. Bu reform aynı zamanda ekonomik ve parasal birliğe ve euro‘ya doğru uzanan yolun kapısını da açmıştır. 1997 yılında imzalanan Amsterdam Antlaşması; özellikle özgürlük, demokrasi ve insan haklarına saygı prensiplerini oluşturmak, özgürlük, güvenlik ve adalet konularında ortak bir politika oluşturmak ve Topluluk kapsamına yeni ülkeler eklemek suretiyle Avrupa entegrasyonunu güçlendirici bir etki yapmıştır. Ayrıca, özellikle AP‘nın rolünün geliştirilmesi yönünde bir reforma yol açmıştır. Doğu Avrupa ülkelerini de Birliğe katmak düşüncesiyle Birliği tarihinin en büyük kapsamlı genişleme hareketine doğru yola çıkarırken, bu kurumlarla ilgili reform 2001 de imzalanan Nice Antlaşmasıyla ayrıntılı hale getirilmiştir.

Avrupa Anayasası Nice Antlaşmasıyla başlatılmış olan kurumsal reformlar sürecinin devamı olarak mütalaa edilmiştir.

Nice Antlaşması imzalandığında, Topluluk hukuku 8 antlaşma, 50 den fazla protokol ve eklere dayanmaktaydı. Yukarıda bahsi geçen antlaşmalar sadece AT Antlaşmasını değiştirmekle kalmamış, aynı zamanda birlikte kullanılmak üzere metinler de türetmiştir. Söz konusu muhtelif antlaşmaların kombinasyonu Avrupanın yapısını çok daha karmaşık hale getirmiş ve Avrupa yurttaşlarının anlayabilmesi açısından çok zor bir noktaya ulaşmıştır.

Nice Antlaşması, zaruri hale gelmiş olan kurumsal reforma yönelik sürecin kapısını açmıştır. 2000 yılı Hükümetlerarası Konferansın Nihai Anlaşmasına ek teşkil eden AB‘nin geleceğine ilişkin deklarasyon, yeni bir reform antlaşmasının yolunu çizmiştir. Nice Anlaşması Anayasaya doğru uzanan oluşumun somut bir form üzerine oturmasını sağlayan söz konusu deklarasyonun temelini teşkil ediyordu.

Aralık 2001’deki Laeken zirvesinde, Avrupa Konseyi, reformu hazırlaması ve gerekli tekliflerde bulunması için Avrupa konvansiyonunu oluşturdu. Bir Konvansiyonun tercih edilmesi önceki antlaşmaların gözden geçirilmesine ilişkin prosedürlerden hareket edilmesini temsil etmekte ve kapalı kapılar ardında duran hükümet liderlerinin toplantısına olan talebi yansıtmaktadır.

Üye Devletler, AP, ulusal parlementolar ve Komisyon temsilcilerini biraraya getiren Konvansiyon Şubat 2002-Temmuz 2003 tarihleri arasında kamuoyunda tartışmaya açılmıştır. Konvansiyon, Birliği daha etkin, daha şeffaf, daha anlaşılabilir kılmak ve Avrupa yurttaşlarına daha yakın hale getirmek üzere derinlemesine bir reform önermektedir. Avrupa Anayasası oluşturmaya yönelik Antlaşma metni 2003/2004 Hükümetlerarası konferans görüşmelerine temel tesis etmiştir.

Hükümetlerarası Konferans Ekim 2003 ve Haziran 2004 arasında düzanlenmiş ve Avrupa Anayasasını oluşturan Antlaşma üzerinde çoğunluk sağlamıştı. Bu Anayasal Antlaşma AAET Antlaşması dışında son elli yılda imzalanmış olan tüm antlaşmaların yerine geçmek üzere hazırlanmıştır.

Anayasal Antlaşma dört ana kısma ayrılmış olup, hepsi eşit derecededir. Tarihi ve Avrupa‘nın mirasına atıf yapan anayasal türdeki giriş kısmını takiben, Birinci Kısım yeni AB’yi yöneten prensipler, amaçlar ve kurumsal hükümlere ayrılmıştır. 9 başlığa bölünmüş olan Birinci Bölüm; Birliğin tanımı ve amaçları; temel haklar ve Birlik yurttaşlığı; Birlik şartları; Birliğin kurumları; Birlik şartlarının yeine getirilmesi; Birliğin demokratik yaşamı; Birliğin finans kaynakları; Birlik ve komşu ülkeler; Birlik üyeliği ni içermektedir.

Anayasal Antlaşmanın II.inci Bölümü Avrupa Temel Haklar şartını kapsar. 7 Başlıktan oluşmakta olup, giriş kısmından sonra, bu başlıklar; itibar, özgürlükler; dayanışma; yurttaş hakları; adalet; genel hükümlerden oluşmaktadır.

Bölüm III Birliğin işleyişi ve politikalarının yönetilmesini kapsamaktadır. Birliğin iç ve dış politikaları iç piyasa ile ilgili hükümleri, ekonomik ve parasal birlik, özgürlük alanı, güvenlik ve adalet, ortak dış ve güvenlik politikası ve kurumların işleyişi. Bölüm III aynı zamanda 7 başlığı kapsar: genel uygulamaya ilişkin hükümler; ayırım gözetmeme ve yurttaşlar; iç politikalar ve faaliyetler; denizaşırı ülke ve bölgelerin birleşmesi ve Birliğin dış faaliyetleri; Birliğin işleyişi, ortak hükümler.

Bölüm IV Anayasanın nihai ve genel hükümlerini birlikte gruplar; yürürlüğe giriş, Anayasanın gözden geçirilmesine ilişkin prosedür ve eski Antlaşmaların feshi. Çok sayıda Protokol Anayasayı oluşturan Antlaşmaya ek oluşturmuş olup, bunlar; AB’de ulusal parlamentoların rolü üzerine Protokol, Ölçülülük ve ikincillik ilkesinin uygulanışı üzerine Protokol, Euro Grup üzerine Protokol; Euratom Antlaşmasında değişiklik yapan Protokol, Birliğin organ ve kuruluşlarına ilişkin geçiş hükümleri üzerine Protokol.

Bunlara ilaveten, Hükümetlerası Konvansiyon Nihai senede ek olarak çok sayıda deklarasyon ilave edilmiştir.

Berraklığı sağlamak açısından, Anayasal Antlaşmadaki yenilikler 4 Bölüme ayrılmış olup aşağıda özetlenmektedir. Birliğin kuruluş prensipleri Birliğin değerleridir ve Birliğin amaçları da özel bir yere konmuştur, keza Avrupa Temel Haklar Şartının dahil edilmesi sayesinde Avrupa yurttaşlarının haklarını da bu şekilde değerlendirmek mümkündür. Birlik tek bir tüzel kişilik barındırmaktadır. (AT nin AB ile birleşmesi neticesinde) Şartlar (icrai, paylaşılmış ve destekleyen) ve Üye Devletler ve Birlik arasındaki dağılımları açık ve kalıcı olarak tanımlanmıştır. İlk defaya mahsus olmak üzere, gönüllü çekilme maddesine istinaden Üye Devletler isteğe bağlı olarak Birlikten ayrılabileceklerdir. Birliğe yönelik faaliyet enstrümanları basitleştirilmiş, sayıları Avrupa hukukunun ve Avrupa Çerçeve Yasalarının varlığıyla 16 dan 5 e indirilmiştir. İlk defa, Birliğin demokratik ayakları tanımlanmış ve gerçek bir mevzuat inisiyatif hakkı tanınmıştır.

AP deki üye dağılımı azalan oran esasına göre yapılmıştır. İki buçuk yıllığına seçilen bir Başkan tarafından yönetilen Avrupa Konseyi formal olarak kurumsallaştırılmış olup, dönüşümlü Başkanlık sisteminden vazgeçilmiştir. Komisyonun da üye sayısı 2014 yılından itibaren düşürülecek ve Üye Devlet sayısının üçte ikisine tekabül ettirilecektir. Avrupa Konseyinin teklifine istinaden Komisyon Başkanı AP tarafından seçilecektir. Dış İşleri için bir Bakan, Dış İlişkiler Komiseri ve Konseye bağlı Ortak Dış ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisinin görevlerini üstlenmek üzere atanacaktır.

Karar verme işlemi için Üye Devletlerin % 55’inin nüfüsun %65’ini temsil ettiği yeni bir nitelikli çoğunluk sistemi kurulmuştur. Bakanlar Konseyindeki nitelikli çoğunluk sistemi 20 mevcut ve 20 yeni kanuni dayanağa oturtulmuştur. Avrupa Kanunları ve Çerçeve Kanunlarının birlikte kabulü bir norm haline gelmiştir (olağan kanuni prosedür).Olağan kanuni prosedürü başlatmak ve nitelikli çoğunluk sisteminin müteakip uzantılarını kolaylaştırmak için muhtelif bağlantı hükümleri yaratılmıştır.

Birlik politikaları ile ilgili olarak, Euro‘yu kabul etmiş ülkeler arasında ekonomik işbirliği geliştirilecek ve Euro Grubunun gayri resmi rolü tanınacaktır. Sütun yapısı kaldırılmıştır. Şimdiye kadar hukümetlerarası metoda konu olmuş (ortak dış ve güvenlik politikası) ve (adalet ve iç işleri) sütunları, Topluluk bünyesine dahil edilmiştir. Ortak dış ve güvenlik politikası dış ilişkiler için bir Avrupa Dış İşleri Bakanının atanması ve ortak savunma politikasının ileri seviyede tanımlanmasıyla güçlendirilmiştir, örneğin; Avrupa Savunma Ajansı ve bu alandaki geliştirilmiş işbirliği yetkisi. Himaye, göç ve sınır koruma konularında, yargı ve polis işbirliği konusunda ortak politikaların planlı bir biçimde yürütülmesi ve Europol (Birliğin suç istihabarat faaliyetlerini uygulayan yasa uygulayıcısı) ve Eurojust(yargı ile ilgili) ın faaliyetlerinin geliştirilmesi ve Avrupa savcılığı makamının oluşturulması suretiyle gerçek bir özgürlük, güvenlik ve adalet mekanizması yaratılmış olacaktır.

Yürürlüğe girebilmesini teminen, Avrupa Anayasasını oluşturan Antlaşmanın, gerek referandum gerek parlamenter oylamaya dayanarak her bir Üye Devlet tarafından kendi anayasal düzeni çerçevesinde onaylanması gerekmekteydi.

Anayasaya göre, onay sürecinin 2 yıl sürmesi bekleniyordu ve bu bağlamda Anayasanın 1 Kasım 2006 tarihinden önce yürürlüğe girmesi gerekiyordu. Bazı Üye Devletlerde onay açısından yaşanan sorunlar nedeniyle 16 ve 17 Haziran 2005 tarihindeki Avrupa Konseyinde Üye Devletlerin Devlet ve Hükümet Başkanları Avrupa’nın geleceği hakkında bir “yansıma dönemi” başlatmayı kararlaştırdılar. Burada amaç Avrupa yurttaşları arasında geniş bir tartışma zemininin oluşturulmasıdır. 21 ve 22 Haziran 2007 tarihli Avrupa Konseyinde Avrupa liderleri uzlaşmaya vararak, bir Anayasanın değil ancak AB için bir reform antlaşmasının neticelendirilmesi ve kabulü için bir Hükümetlerarası Konvansiyonun toplanması kararına vardılar. Hükümetlerarası Konvansiyon tarafından hazırlanan nihai antlaşma metni 18 ve 19 Ekim tarihindeki gayri resmi Avrupa Konseyi tarafından onaylandı. 13 Aralık 2007 tarihinde Lizbon Antlaşması Üye Devletler tarafından imzalandı.

Anayasa[16] – 351 sayfa- çok uzun olup[17], AB‘nin Avrupa vatandaşları tarafından anlaşılabilmesine imkan tanımıyordu. Birçok yazar bu dökümanın çok daha kısa ve anlaşılabilir olması gerektiği düşüncesindedir

Letonya Anayasayı onaylamıştır[18]. Bu AB anayasası ile globalleşen dünyada üye ülkelerin sayısının daha fazla artması AB’nin yönetimini zorlaştıracaktır. Bu durum anayasal kriz oluşturmamasına rağmen, kurumsal kriz oluşturacaktır[19].

-------------------------------------------------------------------------
[16] English: Treaty Establishing a Constitution for Europe. French: Traité établissant une Constitution pour l’Europe. Spanish: Tratado por el que se instituye una Constitución para Europa.

[17] Approximately 65000 words.

[18] On June 2, 2005.

[19] Author: Jansons Nils. Article: Eiropas Konstit?cija ir mirusi, lai dz?vo Eiropas Konstit?cija! – Published