Patentten Doğan Hakkın Kapsamı

A) Genel Olarak

Patentten doğan hak ya da patent hakkı, sahibine ekonomik değerlendirme ve müdahaleleri önleme hakkı vermektedir. Başka bir deyişle, patent hakkı; sahibine kullanma ondan ekonomik olarak faydalanma hakkını içeren olumlu yönü ve üçüncü kişilerin müdahale etmesine engel olma hakkını içeren olumsuz yönü olmak üzere iki yönlü bir haktır. Patent hakkı sadece hakkın kendisi ile değil aynı zamanda hakkı oluşturan buluşun uygulanmasıyla da ilgilidir. Bu kapsamda ekonomik değerlendirme hakkını kullanırken buluş konusu ürünleri dikkate alabileceği gibi men yetkisini de aynı kapsamda kullanabilir. Patentlenmiş ürünlerin üretiminin, satışının, dağıtımının ve ithalinin yasaklanmasını isteyebilir. Asıl ürünün parçaları veya yedek parçaları asıl üründen bağımsız olarak üretilebiliyor ise, yasaklama yetkisi bu ürünler için de geçerlidir. Aynı zamanda patentle ilgili malzeme ve araçların patenti kullanma hakkına sahip olmayan kişilere verilmesiyle üretim yapılmasını ifade eden patentin dolaylı kullanımını da men yetkisini içerir.

Patent hakkından doğan hakkın korunması ile patentin gaspına karşı korumanın birbirinden ayrılması gerekir. Patent başvurusu gerçek buluş sahibinden başka birisi tarafından yapılmış ise patentin gaspı söz konusudur. Oysa patentten doğan hakkın ihlalinde patent yine hak sahibine aittir. Ancak, patentten doğan haklar üçüncü kişilerce ihlal edilmektedir. İhlallerin kapsamı mahkemenin patent fasikülüne uygun incelemesi sonucunda ortaya çıkacaktır. Uygulamada, patent fasikülünde tespit edilen ürünün aynen alınmadığı, küçük farklılıklar yaratılarak alındığı görülmektedir. İlk bakışta bu farklılıklar yanıltıcı olabilmektedir. İhlalin olup olmadığı mahkemenin yapacağı inceleme sonucunda ortaya çıkacaktır. Ancak, küçük farklılıklar yaratıldığı için incelemede bir kısım hususlara dikkat edilmesi gereklidir. Yargılama sırasında esas itibarıyla patent istemi nazara alınmalıdır. Resimler ve tarifname nazara alınarak ihlalin olup olmadığına bakılacaktır. Ancak, farklılık olması halinde isteme ağırlık verilmelidir. İhlalin olup olmadığı yorumlanırken buluş sahibinin korunması esası göz ardı edilmemelidir. Tabii ki, yorumlama yapılırken salt lâfzî yorum esasının kabul edilmesi yanlış sonuçlara götürebilecektir. Onun için, amaçsal yorum ilkesinin benimsenmesi isabetli olacaktır. Tabii ki, ihlalin olup olmadığı tespit edilirken, ilk başvuru anından patentin verilmesi anına kadar geçen süreç de nazara alınacaktır. Özellikle, patent talebine yapılmış itirazlar göz ardı edilmeyecektir. İhlalin olup olmadığı incelenirken, patentin teknik boyutu ve yaşanılan süreç bir bütün olarak ele alıp incelenmelidir[38].

B) Patent Hakkının Sınırları

Patent hakları bir kısım kriterlerden hareketle sınırlandırılmaktadır. Bu sınırlamaları kısaca ele almakta fayda vardır.

1. Zaman Bakımından Sınırlama

Patentten doğan hak belli bir zaman dilimi ile sınırlı olarak sahibine inhisari yetkiler vermektedir. Bu süre aynı zamanda koruma süresidir. Koruma süresi patentin incelemeli olması halinde başvuru tarihinden itibaren 20 (yirmi) yıl, incelemesiz patentlerde ise 7 (yedi) yıl olarak kabul edilmektedir. İncelemesiz patentin verilmesinden sonra hak sahibi inceleme talebinde bulunur ve uygun sonuç alınırsa ilk başvuru anından itibaren incelemeli patent gibi 20 yıllık koruma süresinden yararlanır. Sürenin sona ermesi ile patent korumasız kalır. Patentlerde süre uzatımı kabul edilmemiştir[39].

2. Ülkesellik İlkesi Bakımından Sınırlama

Fikri mülkiyet alanında kabul gören ülkesellik ilkesine göre, fikri mülkiyet hakkı, hakkın tanındığı ülke sınırları içinde geçerlidir. Dolayısıyla bir ülkede kazanılan fikri hak diğer ülkelerde etkili olmayacaktır. Başka bir ifade ile fikri hakkın ortaya çıkması, kapsamı, sona ermesine ilişkin kurallar fikri hakkı tanıyan ülkede geçerlidir. Fikri hakların korunmasında da korumanın talep edildiği ülke hukuku uygulanacaktır[40].

Mülkilik esasının sonuçlarından birisi de bir ülkede sağlanan korumanın diğer ülkelerde sonuç doğurmayacak olmasıdır. Patent hakkı sahibi, patent hakkının diğer ülkelerde de korumadan yararlanmasını istiyor ise, o ülkelerde de gerekli usuli işlemleri yerine getirmesi gereklidir. Çok taraflı sözleşmeler kapsamında patent müracaatının yapılması halinde ise, koruma talep edilen ülkelerin müracaatta belirtilmesi gereklidir. Örneğin Avrupa Patent Sözleşmesine göre, koruma talep edilen ülkelerin müracaat aşamasında tespit edilmesi gereklidir. Avrupa Patent Ofisince verilen patentler, sözleşmeye taraf ülkelerin tamamında aynı korumadan yararlanamamakta, yalnızca tespit edilmiş ülkelerde korumdan yararlanmaktadır[41].

3. Eylemlerin Niteliğine Göre Sınırlama

Patente ilişkin düzenlemelerde, bazı özel durumlarda patentin izinsiz kullanımın hakkın ihlali olmadığı kabul edilmektedir. Bu haller;

—Sınaî veya ticari bir amaç taşımayan ve özel maksatla sınırlı kalan fiiller;

—Patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller;

—Sadece bir reçetenin oluşturulması için eczanelerde yapılan ilaçların seri üretim olmadan hazırlanarak kullanılması ve bu şekilde hazırlanan ilaçlara ilişkin fiiller;

—Uluslararası trafik serbestîsinin gereği olarak araçların yapımında veya çalıştırılmasında veya bu araçların ihtiyaçlarının karşılanmasına ilişkin fiiller,

—İlaçların ruhsatlandırılması ve bunun için gerekli test ve deneyler de dahil olmak üzere, ruhsat konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller.

4. Patentten Doğan Hakkın Tüketilmesi

Hakkın tüketilmesi ilkesinden maksat, herhangi bir fikri veya sınaî hak sahibinin, sahibi olduğu hakkı içeren bir ürünün, kendisi ya da izin verdiği herhangi bir kişi tarafından ticari olarak piyasaya sürülmesi sonrasında, bu ürünün özel ya da ticari amaçlı olarak dağıtımına hiçbir şekilde müdahale edemeyeceğini ifade eden ilkedir[42]. Patent hakkı sahibi, patentten doğan hakkını kullanmış, üçüncü kişinin patenti kullanmasına ve üretim yapmasına izin vermiştir. Vermiş olduğu izne dayalı kullanımlar koruma kapsamına dahil değildir[43].

5. Ön Kullanım Hakkı

Buluş için patent başvurusunun yapıldığı tarihte veya rüçhan tarihinde patentten bağımsız olarak ve iyi niyetle ülke içinde kullanmakta olan veya kullanım için ciddi ve gerçek tedbirler almış kişi veya kişilere karşı, patent konusunu aynı şekilde kullanmaya devam etmelerini veya alınmış tedbirlere uygun olarak kullanmaya başlamalarını önlemeye buluş sahibinin hakkı yoktur. Ancak, üçüncü kişilerin patent konusunu kullanmaya devam etmeleri veya alınmış tedbirlere uygun kullanımları, sahip oldukları işletmenin makul ihtiyaçlarını giderecek ölçüde olabilir. Bu kullanma hakkı ancak işletme ile birlikte devredilebilir.

6. Zorunlu Lisans

Patent sahibi veya yetkili kıldığı kişi, patentle koruma altına alınan buluşunu patentin verildiğinin ilanı tarihinden itibaren belli bir süre (üç yıl) içinde kullanmaya başlamak zorundadır. Buluşun kullanıldığı yetkili makamlarca tespit edilmelidir. Patent konusu buluş, buluş sahibince kullanılmıyor ise, patent konularının bağımlılığı söz konusu ise veya kamu yararı söz konusu ise zorunlu lisans verilebilir. Zorunlu lisans talebi anında patent konusu buluşun kullanılmadığı ve kullanılmamasının haklı bir sebebe dayanmadığı ispat edilerek ilgililer tarafından zorunlu lisans verilmesi için mahkemeye başvurulabilir[44]. Görüldüğü gibi zorunlu lisans uygulamasının temelinde, patent sahibinin lisans vermeden kaçınmasının hakkın kötüye kullanımı sayılması veya toplumsal çıkarlara ters düşmesi yatmaktadır[45] Patentin sağladığı tekelci hakkın endüstrileşmeyi engellediği hallerde, bu tekellerin serbest rekabeti engellemesi halinde de mecburi lisansa başvurulabilir.

-----------------------------------------------------------------------------
[38] TEKİNALP, Ü., s.558 vd.; SARAÇ, s.42 vd.

[39] SARAÇ, s.101.; KARAHAN/SULUK/SARAÇ/NAL, s. 132.

[40] ORTAN, Ali Necip, Patent Lisansı Sözleşmesi, Ankara, 1979, C.I, s.1; AYİTER, s.91; ERDEM, s.39.

[41] Mülkilik ilkesi hakkında geniş bilgi için bkz. Bölüm III

[42] CORNİSH, W.R., Intellectual Property:Patents, Copyright, Trademarks and Allied Rights, London, Sweet&Maxwell, 1989, s.201; ASLAN, A., Türk ve AB Hukukunda Fikri Mülkiyet Haklarının Tükenmesi, İstanbul 2004, s.39 vd.; TEKİNALP,Ü., s.565 vd.

[43] Patent hakkı sahibi, patent konusu ürünü kullanmış yada üçüncü kişilerin kullanmasına yada üretim yapmasına izin vermiş ise, patent hakkını tüketmiştir. Avrupa Birliği hukukuna, malların serbest dolaşımı kapsamında paralel ithalatın engellenmesi ile ilgili olarak hakkın tüketilmesine ilişkin davalar ATAD’ın önüne gelmektedir. Örnek karar için bkz. C-78/70 Deutsche Grammophon v Metro(1971), Slg.487.Rn.11.

[44] KAYA, A., “551 Sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Getirilen Zorunlu Lisans Sistemi”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. LV, S. 1–2 (1995–1996), s. 338.

[45] ŞEHİRALİ, s. 128.