Fikri Haklara İlişkin Düzenlemeler

A) Milli Düzenlemeler

Avrupa Birliğine üye Ülker ve Türkiye, fikri mülkiyet alanında çok büyük ölçüde Birlik mevzuatına uyum sağlamışlardır. Dolayısıyla, burada milli düzenlemeler hakkında kapsamlı açıklama yapmaya gerek yoktur.

Türkiye, 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı ile gümrük birliğini gerçekleştirdikten sonra, Avrupa Birliğinin fikri mülkiyet mevzuatına çok büyük ölçüde uyum sağlamıştır. Bu durum ilerleme raporlarında da açık olarak ifade edilmektedir. İlerleme raporlarında mevzuat uyumundan ziyade uygulamadan kaynaklanan problemlerden bahsedilmektedir. Özellikle, yetişmiş eleman eksikliği, mahkemelerin sayısı ve lojistik altyapılarının yetersizliği dolayısıyla zayıf idari kapasite, çok sık ve tutarsız yasal değişiklikler ile hakların müşterek idaresine ilişkin çatışmaların sorun olarak devam etmesi eleştirisi yapılmaktadır.

B) Milletlerarası Düzenlemeler

Fikri mülkiyet alanında yapılmış milletlerarası sözleşmelere bakıldığında, bunların temel noktalarda birbirinden etkilendikleri görülmektedir. Başka bir deyişle, fikri mülkiyeti oluşturan hak türlerinin koruma şartları, hak ve yetkilerin kapsamı, haklara tecavüz, koruma süresi gibi ana konularda aynı ya da benzer sözcüklerle ifade edilen birbirine paralel düzenlemeler getirdikleri gözlenmektedir.

Tarihi süreç içinde yapılmış milletlerarası sözleşmelerin tamamının burada ele alınmasına gerek yoktur. Halen yürürlükte olan ya da önceki düzemlerde yapılmış olmasına rağmen, günümüzü etkileyen sözleşmeler çalışma alanımızla ilgili oldukları ölçüde ele alınıp incelenecektir. Bu bağlamda, Edebiyat ve Sanat Eserlerinin Korunmasına İlişkin Bern Sözleşmesi (1886); İcracıların, Fonogram Yapımcılarının ve Yayın Kuruluşlarının Korunmasına İlişkin Roma Sözleşmesi (1961); Dünya Fikri Haklar Teşkilatı’nın (WIPO) Telif Hakkı Antlaşması (1996) ve WIPO İcralar ve Fonogramlar Antlaşması (1996) sayılabilir. Dünya Ticaret Örgütü’nün (WTO) 1994 yılında kabul edilen Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (TRIPS) ticaretle ilgili ilk çok taraflı fikri mülkiyet anlaşması olup telif hakkı ve bağlantılı haklar da dâhil olmak üzere, çoğu fikri mülkiyet türünü kapsadığı için ele alınmasında fayda olacaktır. Milletlerarası düzenlemelerden bizce önemli olanları ana hatları ile burada ele almakta fayda vardır.

1. Avrupa Patent Sözleşmesi (European Patent Convention) EPC

5 Ekim 1973'de imzalanmış ve 7 Ekim 1977'de yürürlüğe girmiş olan EPC, buluşların korunması konusunda Avrupa ülkeleri arasında işbirliğinin arttırılması, üye ülkelerin hepsinde geçerli bir “patent verilmesi sistemi”nin kurulması ve Avrupa ülkeleri arasında ortak bir patent hukukunun oluşturulmasını amaçlamaktadır[27]. Amaçlarından bir diğeri de, tek bir başvuru ile Sözleşmeye üye ülkelerde geçerli bir patent koruması sağlanmasıdır. Böylece, daha kısa sürede ve daha düşük maliyetle bir patent koruması elde etmek mümkün olacaktır. Sözleşme ile kurulan Avrupa Patent Organizasyonu, yasama organı olan İdari Konsey ve yürütme organı olan Avrupa Patent Ofisi’nden (European Patent Office-EPO) oluşmaktadır. Türkiye EPC’ye 1 Kasım 2000 tarihinde taraf olmuştur.

Üye ülkelerin bir kısmı için ya da tamamı için Avrupa patenti talebi yapılabileceği gibi, EPC’ye taraf olmamakla birlikte Arnavutluk, Bosna Hersek, Hırvatistan, Makedonya, Sırbistan, Letonya ve Karabağ için de bir Avrupa patenti talep edilebilir.

Avrupa patenti, bir buluşun EPC’ye üye ülkelerde tek bir başvuru ve tescil prosedürü ile korunmasını sağlayan bir patenttir. Koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren 20 yıldır. Başvuru ile ilgili işlemler (şekli inceleme, araştırma, yayın, inceleme, tescil kararı ve itiraz) Avrupa Patent Ofisi (EPO) tarafından yürütülmektedir. Başvurudan sonra işlemler devam ederken üye ülkelerden birinde geçici koruma talebi için, başvuru evrakının üye ülke milli ofisine verilmesi yeterlidir. Avrupa patentinin tescil edilmesinden sonra karar Avrupa Patent Bülteninde ilan edilir. İlandan itibaren dokuz ay içinde patente itiraz edilebilir. Avrupa Patentinin bir üye ülkede geçerli olabilmesi, ilandan sonra patent fasikülünün o ülke dilindeki çevirisinin belirlenen süre içinde, üye ülkenin ilgili resmi kurumuna verilmesine bağlıdır.
2. Patent İşbirliği Anlaşması (PCT)

Patent İşbirliği Anlaşması, buluşların korunması için dünya çapında yapılacak başvuruların ve buluşların incelenmesinde ortaya çıkan zorlukları gidermek amacı ile 1970 yılında Washington’da imzalanmıştır. PCT Kapsamında yapılan uluslararası patent başvuruları Dünya Fikri Haklar Örgütü (WIPO) tarafından yürütülmektedir. Anlaşma kapsamında tek bir uluslararası patent başvurusu ile taraf 139 (10 Mayıs 2008 itibarıyla) ülkede aynı anda patent başvurusu yapılması ve patent verilmesi aşamasına getirilmesini sağlanmaktadır. Bu anlaşma tek bir buluş için her bir ülkede yeni bir başvuru yapılması için gerekli zaman ve para kaybına engel olduğu gibi, korumanın kapsamı bakımından var olan farklılıkları da bertaraf etmektedir. PCT ile oluşturulan sistem, birden fazla ülkeye yapılacak patent başvurularının dosyalama işlemlerini kolaylaştırmak ve yenilik araştırmalarının tek merkezden yapılarak tescil kararının ilgili ülke tarafından verilmesini sağlamaktadır. Başvurunun yapılmasından sonra uluslararası araştırma yapılmaktadır. Yapılan araştırma sonuçları, başvuru sahibine, yeniden değerlendirme yapmak ve başvurusunu çekebilmek için gönderilir. Bu şekilde milli patent ofislerinin yükü hafiflemekte, uluslararası başvurularda araştırma uluslararası alanda yapıldığı için patent verilebilirlik kriterleri sağlıklı bir şekilde değerlendirilmektedir. Başvuru geri çekilmez ise, başvuru Uluslararası Araştırma Rapor ile birlikte WIPO tarafından yayımlanır ve koruma istenilen ülkelerin patent ofislerine gönderilir[28].

3. Uluslararası Patent Sınıflandırması Anlaşması (IPC)

Sınaî Mülkiyet alanında daha yakın uluslararası işbirliği tesis etmek ve bu alanda milli mevzuatın uyumlaştırılmasına katkıda bulunmak için patent, mucit sertifikaları, faydalı modeller ve faydalı sertifikaların sınıflandırılması hakkında yeknesak bir sistemin dünya çapında kabulünü sağlamak amacı ile imzalanmış bir anlaşmadır. Avrupa Konseyi ile WIPO arasındaki işbirliği sonucunda bu anlaşma 1971’de imzalanmış ve 1978’de tadil edilmiştir. Bu anlaşma teknolojiyi 8 bölüme ayırmaktadır. Bunlar, BÖLÜM A İnsan İhtiyaçları, BÖLÜM B İşlemlerin Uygulanması; Taşıma, BÖLÜM C Kimya; Metalürji, BÖLÜM D Tekstil; Kâğıt, BÖLÜM E Sabit Yapılar (İnşaat), BÖLÜM F Makine Mühendisliği; Aydınlatma; Isıtma; Silahlar; Tahrip malzemeleri, BÖLÜM G Fizik, BÖLÜM H Elektrik. IPC sürekli olarak yenilenmekte ve her beş yılda bir yeni baskısı yapılmaktadır.

4. TRIPS-Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları

Fikri mülkiyet haklarının korunmasına ilişkin normların değişkenlik arz ettiği ve milletlerarası ticareti de yakından ilgilendirdiği ve çok taraflı bir çerçeve anlaşmasına ihtiyaç olduğu özellikle Fikri hak üreten gelişmiş ülkelerce dile getirilmiştir. Bu düşünce Uruguay Müzakereleri sonunda 15 Nisan 1994 tarihinde Marrakesh’te imzalanan TIRIPs Anlaşması ile milletlerarası alanda etkisini göstermiştir.

Fikri mülkiyet alanında uluslararası alanda imzalanan en kapsamlı anlaşma TRIPs metnidir. Şöyle ki, metin fikri haklar alanının tamamını kapsamaktadır. Ayrıca Dünya Ticaret Örgütüne (WTO-DTÖ) üye ülkelerin tamamında uygulanmak üzere benimsenmiş evrensel nitelikli ilkeler kabul etmiştir. TRIPs anlaşmasında geçen üye kavramı DTÖ-WTO üyesi olmakla eş anlamlıdır. Dolayısıyla anlaşma hükümleri evrensel geçerliğe sahip standart norm olarak kabul edilebilir. Ancak, bu hükümler fikri mülkiyet alanında asgari düzeyde haklar olarak kabul edilmiştir. Anlaşmanın 1/1 maddesine göre, “... Üye ülkeler bu Anlaşma hükümlerine aykırı olmamak şartıyla, milli mevzuatlarıyla bu Anlaşmada öngörülenden daha kapsamlı bir koruma sağlayabilirler...”. Ayrıca, yine bu maddeye göre üye ülkeler anlaşmanın uygulanması ile ilgili usul ve esasları iç hukuk kurallarıyla belirleyebilirler.

Bu anlaşmanın hedefleri şu şekilde tespit edilebilir.

— Fikri mülkiyet alanında evrensel düzeyde minimum standartlar tespit etmek,

— Bu hakların korunmasına ilişkin tedbirleri belirlemek ve bunların etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak,

— Çok taraflı ihtilafların çözümü için usul ve esaslar ortaya koymak.

Bu hedeflere uygun olarak GATT çatısı altında ilk gerçek teşebbüsün taklit ve korsan mal ticaretinin önlenmesi üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Taklit ve korsan mal ticareti ile ilgili önlemler anlaşmada 20 madde olarak (21–61) ele alınmıştır.

Anlaşmanın III’ncü Kısmının ilk bölümünde üye ülkelerin fikri mülkiyet hakları ile ilgili genel yükümlülükleri düzenlenmektedir. Buna göre 41’inci maddenin ilk fıkrası gereğince üye ülkeler fikri hak ihlallerinin önlenmesi, ihlalden doğan zararların telafisi ve ihlal eylemlerini caydırıcı tedbirler de dahil olmak üzere, kendi iç hukuk kurallarıyla fikri hakların hem kendi vatandaşlarınca hem de yabancı ülke vatandaşları tarafından etkin bir şekilde uygulanmasıyla ilgili usul ve esasları belirlemekle yükümlü tutulmuştur. Anlaşmada “Milli İşlem”(National Treatment) ilkesi kabul edilmiştir. Buna göre, üye ülke kendi vatandaşları kadar, bir yabancının fikri haklarının da ihlal edilmemesini isteme hakkı vardır. Hatta Anlaşma gereğince, bir yabancı, WTO üyesi bir ülkeden TRIPs’teki asgari koruma düzeninin tesis edilmesini isteme hakkına da sahiptir.

D) Avrupa Birliği Düzenlemeleri[29]

1- 15 Aralık 1989 tarih ve 89/695 sayılı Topluluk Patenti Sözleşmesi ve Uygulama Tüzüğü. Bu tüzük, üye ülkeler tarafından henüz onaylanmamıştır.

2- 23 Temmuz 1984 tarih ve 84/2349 sayılı Patentlerde Toplu Muafiyet Tüzüğü.

3- 18 Haziran 1992 tarih ve 92/1768 sayılı ilaçlarda ek koruma süresi öngören Konsey Tüzüğü.

Markalar

1- 1 Aralık 1986 tarih ve 86/3842 sayılı Taklit Mallarla İlgili Gümrüklerde Kontrol Sağlayan Konsey Tüzüğü,

2- 14 Ekim 1987 tarih ve 87/3077 sayılı, yukarıda belirtilen Tüzüğün uygulanmasına ilişkin Konsey Tüzüğü,

3- 21 Aralık 1988 tarih ve 89/104 sayılı Üye Ülke Ticaret Markalarının Uyumlaştırılmasına İlişkin Konsey Direktifi,

4- 19 Kasım 1980 tarihli Topluluk Markası Tüzüğü. Bu tüzük, 9 Ağustos 1984 tarihinde değiştirilmiş, 14 Ocak 1994’de kabul edilmiştir. (EC 4094)

5- 30 Kasım 1988 tarihli Roma Anlaşmasının 85(3) maddesinin Franchise Anlaşmalarına uygulanmasına ilişkin Konsey Tüzüğü.

Yarı İletken Ürünler

16 Aralık 1986 tarih ve 87/54 sayılı yarı iletken ürünlerin korunmasına ilişkin Konsey Direktifi.

Bitki Türleri

Konsey Tüzüğü Tasarısı: 29 Mart 1993 tarihinde bu konuyla ilgili bir öneri Komisyon tarafından hazırlanmış olup, çalışmalar devam etmektedir.

Biyoteknolojik Buluşlar

Konsey Direktifi Tasarısı: 16 Aralık 1992 tarihinde Komisyon tarafından öneri olarak hazırlanmıştır.

Coğrafi İşaretler

14 Temmuz tarih ve 92/2081 sayılı Tarım Ürünleri ve Gıda Maddelerinde Coğrafi İşaretlerin Korunmasına İlişkin Konsey Tüzüğü.

Sınaî Tasarımlar

1- 14 Temmuz 1991 tarihli Sınaî Tasarımlara İlişkin Mevzuat Uyumlaştırılması Hakkında Konsey Direktifi. Henüz yürürlüğe girmemiştir.

2- Topluluk Sınaî Tasarım Tüzüğü (Haziran 1991). Henüz tasarı halinde olup, yürürlüğe girmemiştir.

Bu iki tasarı yürürlüğe girmeden 1993 Temmuz ayında her iki tasarıda da değişiklik yapılmıştır.

Topluluğun Sınaî Haklarla İlgili Uluslararası Anlaşmalara Yaklaşımı

Topluluk, Avrupa Topluluğu’na üye ülkelerin aşağıdaki anlaşmalara katılmasını bir zorunluluk olarak görmektedir:

1 - Sınaî Hakların Korunmasına İlişkin Paris Sözleşmesi ve bu sözleşmenin 1967 Stockholm değişikliği.

2 - Markaların Uluslararası Tesciline İlişkin Madrid Anlaşması (1967 değişikliği).

3 - Markaların Tescili Sırasında Eşya ve Hizmetlerin Sınıflandırılması ile ilgili Nis Anlaşması (1977).

4 - Markaların Uluslararası Tesciline İlişkin Madrid Anlaşması'na Ek Protokol (1989).

5 - Patent İşbirliği Anlaşması (1984).

6- Patentlerle ilgili olarak Mikroorganizmaların tevdiine ilişkin Budapeşte Anlaşması (1977).

7 - Bitki Türlerinin Korunmasına İlişkin UPOV Sözleşmesi (1991).

8 – 15 Aralık 1993 tarihi itibariyle imzalanan GATT Anlaşması'nın TRIPS Metni.

9- 1 Aralık 1986 tarih ve 3842/86 sayılı “Taklit Ürünlerin Serbestçe Satışa Sunulmasının Yasaklanması için Alınacak Tedbirleri Tespit Eden” Konsey Tüzüğü.

-----------------------------------------------------------
[27] 10.04.2008 itibarıyla üye ülkeler AT Austria, BE Belgium, BG Bulgaria, CH Switzerland, CY Cyprus, CZ Czech Republic, DE Germany, DK Denmark, EE Estonia, ES Spain, FI Finland, FR France, GB United Kingdom, GR Greece, HU Hungary, IE Ireland, IS Iceland, IT Italy, LI Liechtenstein, LT Lithuania, LU Luxembourg, LV Latvia, MC Monaco, NL Netherlands, PL Poland, PT Portugal, RO Romania, SE Sweden, SI Slovenia, SK Slovakia, TR Turkey, Gözlemci ülkeler (Extension States) AL Albania, BA Bosnia-Hercegovina, HR Croatia, MK former Yugoslaw Republic of Macedonia, YU Serbia and Montenegro