Dünyada Ve Ab Ülkelerinde Genel Durum Ve Eğilimler

Sınaî haklar alanında özellikle son yıllarda yaşanan gelişmeler dikkate alındığında, bu hakların uluslararası ticaretin önemli bir parçası haline geldiği ve milli sınaî haklar sistemlerinin ortak kurallara bağlanarak küreselleşmeye doğru gidildiği gözlemlenmektedir. Sınaî haklar sisteminin temelini oluşturan ülkesellik ilkesinin katı bir şekilde uygulanmasının uluslararası ticaretin önüne bir engel teşkil edeceği gerçeğinden hareketle sistemin uluslararası alanda işleyişini kolaylaştırmak amacıyla ortak kurallar benimsenmeye çalışılmaktadır. Uluslararası ve bölgesel düzeyde yürütülen bu çalışmalar çerçevesinde ulaşılan sonuçlar, başlıca Dünya Ticaret Örgütü (WTO), Dünya Fikrî Haklar Örgütü (WIPO), ve AB’deki gelişmeler olmak üzere üç gruba ayrılabilir.

Uruguay müzakereleri sonucu ortaya çıkan TRIPS Anlaşması Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde yürütülen bir Anlaşma niteliğindedir. Sınaî hakların kapsamları, koruma şartları ve süreleri bu kapsamda ilk kez uluslararası nitelikte bir düzenlemeye konu olmuştur. Her bir hak türüne ilişkin olarak belirlenmiş olan kurallar, katılımcı ülkeler açısından uyulması gereken asgari standartları oluşturmaktadır. TRIPS Anlaşması bu açıdan önemli bir belgedir. Uyulması gerekli standartlar açısından ülkelerin gelişmişlik düzeyleri nazara alınmamıştır. En üstte bulunan gelişmiş ülkeler ile en altta bulunan en az gelişmiş ülkelere farklı geçiş süreleri kabul edilmiştir. Yapılan eleştiriler neticesinde en az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere özellikle ilaç patentleri gibi kritik alanlarda belli kolaylıklar sağlanması için çalışmalar yapılmış ve nihayet 14 Kasım 2001 tarihinde TRIPS Anlaşması ve Kamu Sağlığına İlişkin Doha Bildirgesi[24] kabul edilmiştir. Bu bildirge, gelişmekte olan ülkeler ile en az gelişmiş ülkeler açısından, özellikle HIV, AIDS, tüberküloz gibi kamu sağlığını tehdit eden hastalıkların tedavisinde bir kısım ayrıcalıklar kabul edilmiştir. Fikrî mülkiyet haklarının yeni ilaçların üretiminde ve ilaç fiyatlarındaki artışta etkisi kabul edilmiş ve bu anlaşmanın kamu sağlığını koruyucu ve ilaçlara ulaşımı sağlayacak şekilde yorumlanabileceği DTÖ üyesi ülkelerce kabul edilmiştir. Bu amaçla üye devletlerin, TRIPS Anlaşması’nın ilgili konulardaki esnekliklerinden yararlanma hakkının olduğu teyit edilmiştir[25].

Sınaî haklar alanında uluslararası düzeyde yürütülen çalışmalardan bir kısmı da Dünya Fikrî Haklar Örgütü bünyesinde, sınaî haklar alanında hemen bütün ülkelerde aynı etki ve sonuçlar doğuracak haklar oluşturmayı hedefleyen bir çalışma yürütülmektedir[26]. Bu faaliyetleri yürütmek için WIPO bünyesinde sürekli bir komisyon (WIPO Standing Committee on the Law of Patents) kurulmuştur. Komisyon 2001 yılından beri çalışmalarını sürdürmektedir. Özellikle, patente ilişkin düzenlemelrin üye ülkelerde farklı uygulanmasının önüne geçmek amacına yönelik çalışmalar yürütmektedir. Bu kapsamda, “tekniğin bilinen durumu”, “buluş basamağı”, “sanayiye uygulanabilirlik” kavramlarının belirlenmesi, yeniliği ortadan kaldırmayan açıklamaların yapıldığı sürenin (grace period) yeknesak olarak belirlenmesi ve first to file sisteminin ortak sistem olarak kabulüdür. Bu son nokta first to invent sisteminin uygulandığı Amerika Birleşik Devletleri açısından büyük önem taşımaktadır.

Fikri mülkiyet alanında uluslararası alanda ortak kurallara ulaşabilmek teorik olarak mümkün olmasına rağmen, pratikte bir kısım sıkıntılarla karşılaşılmaktadır. Malların serbest dolaşımı hedefine sahip olan Avrupa Birliği üyesi ülkeler arasında da henüz istenilen düzeyde ortak kurallar ve buna bağlı olarak ortak uygulamaya ulaşılabildiğini söylemek oldukça güç.

-----------------------------------------------------------
[24] WT/MIN(01)/DEC/W/2 of 14 November 2001.

[25] CORNISH/LLEWELYN, s.124 vd.

Bu alandaki esneklikler başlıca dört grupta belirlenmiştir:

· Uluslararası hukuk kurallarının uygulanmasında TRIPS Anlaşması’nın her hükmü, Anlaşmanın ilkeleri ve amaçları doğrultusunda yorumlanacaktır.

· Üye devletler zorunlu lisans tanıma hakkına sahip olup bu hakkın hangi gerekçelerle tanınacağını belirlemekte serbesttirler.

· Üye devletler, HIV, AIDS ve tüberküloz da dahil olmak üzere kamu sağlığı alanında kriz olarak nitelendirilebilecek milli acil durumları belirleyebilecektirler.

· Üye devletler, TRIPS Anlaşması’nın hakkın tüketilmesine ilişkin hükümlerinin etkisini kendi milli sistemlerine göre belirleyebilecektirler.