Avrupa Birliğinde Tüketici Modeli

Optimal tüketici koruma seviyesinin kabulü ilkesi/guideline bulguların bir tüketici resmi çizmekte olduğu bir tüketici davranış analizini oluşturur. Tüketici modeli ekonomik ve sosyal realite arasındaki bir ayırım açısından teorik olarak yaratılmamış olmakla birlikte dahili piyasada hakim bir tüketici davranışı değerlendirmesinden ortaya çıkmaktadır. En son olarak formüle edilen ve kabul gören model; işveren için, tüketicinin bilgisi ve titizliğinin bir göstergesini ve aynı zamanda beklenen gerekli koruma seviyesi ve gerekli yasal faaliyetlerin belirleyici bir unsurunu oluşturmaktadır. Kabul edilmiş tüketici modeli gerek Topluluk mevzuatının gerek Topluluk mahkemelerinin yargısal uygulamasının şekillendirilmesi açısından bir gösterge oluşturmaktadır.

Şu anda Topluluk direktiflerinde öngörülen tüketiciyi korumanın bağlayıcı standardı belirli dikkat ve koruma gerektiren bir konu olarak en baştan itibaren / ab initio şekillenmiş bir tüketici modelinin izahını temsil etmektedir. Kabul edilen öneri ; tüketiciyi, sözleşme şartlarının anlayışından yoksun olma ihtimali ile tehlikeye atılmış bir sözleşmenin zayıf tarafı olarak varsaymakta ve dolayısıyla günümüze kadar korunmuş, tüketici kavramına yönelik profesyonel ve geliştirilmiş bir paternalistik yaklaşımla ilgilenen faaliyetlerinde spesifik bir koruma ve bilgi gerektirmektedir. Bir Tüketici modeli tüketiciyi dahili piyasada kendi haklarından bihaber ve deneyimsiz bir aktör olarak tanımlamıştır. Bu model, özellikle Tüketici Sözleşme Yasası olmak üzere, Topluluk mevzuatında tüketicinin korunması kavramının gelişmesi açısından bir başlangıç noktasını temsil etmektedir.

Tüketicilere bağımsız ve bilinçli olmaları bakımından büyük talepler sunan dahili piyasanın progresif bir şekilde serbestleştirilmesi aynı zamanda yasal desteğe de gereksinim duymaktadır. Sonuç olarak, tüketicilerin bağımsız ve bilinçli bireyler olması beklenmektedir. Bu varsayımlar tüketicinin adım adım yönlendirilmeyeceği ancak dahili piyasada sürdüreceği işlemler açısından kendisine bağımsız bir katılım ve hareket alanı sağlayacak yasal bir çerçevenin sunulacağı bir çekişme ile desteklenmektedir.[67]

Topluluk Direktiflerinde öngörülen tüketici modeline paralel olarak, Avrupa Adalet Divanının içtihat hukuku, tüketicinin sözleşmenin zayıf tarafını oluşturduğu tüketici modeline karşı olarak kendi tüketici kavramını geliştirmiştir. :Avrupa Adalet Divanı radikal bir şekilde ticari faaliyetleri yanlış bir şekilde yürüten deneyimsiz, sorumsuz ve hassas tüketici anlayışındaki modeli ret etmiştir. Kabul edilen hukuk felsefesi, tüketiciyi, dahili piyasada kendisine sağlanan bilgiyi doğru bir biçimde algılayan ve yasal işlemlere kritik bir biçimde girebilen iyi eğitimli bir aktör olarak görmektedir.[68] Topluluk mahkemeleri mal ve hizmetlerle ilgili sınır ötesi faaliyetleri başarılı bir şekilde yürüten bilinçli ve bağımsız bir tüketici imajını kabul etmiş ve bu imajı geliştirmiştir. Bu tür bir tüketicinin; dahili piyasada cereyan eden ticari faaliyetlere tam olarak katılabilen bilgi ve kaliteye sahip ya da kendisine sağlanan bilgiyi ve hakları kullanmayı dileyen bir tüketici görünümüne sahip olduğu varsayılmaktadır. Estee Lauder davasında Avrupa Adalet Divanı tarafından açıklanan görünüm itibariyle,[69] tüketicinin ” bir ölçüde bilgiden yararlanması ve itina göstermesi” gerekmektedir. Bunun ötesinde, dahili piyasanın yaratılmasında kendisi de sorumlu addedildiğinden, kendisine sağlanan bilgiyi doğru bir şekilde kullanması beklenmektedir.[70]

Avrupa Adalet Divanı içtihat hukuku sonuç itibariyle tüketicinin sözleşmenin zayıf tarafı olarak göründüğü yaklaşımdan kaynaklanan tüketici korumasını ret etmektedir. Ancak, Avrupa Adalet Divanı sözleşme taraflarının ekonomik oransızlığının söz konusu olduğu zeminlerdeki tüketicilere yönelik korumayı ret etmez. Avrupa Adalet Divanının bu yasal pozisyonu Benincasa davasında açıklanmış olup, Divan “ ekonomik olarak zayıf taraf olan tüketicinin korunması tamamen haklı bulunmuştur” şeklinde açık bir ifade kullanmıştır. Avrupa Adalet Divanının benzer bir çekişmesine Shearson Lehmann Huston davasında da rastlanmış olup, burada da Divan “ sözleşmenin zayıf tarafı olarak ve bir profesyonelden daha az deneyime sahip ” tüketiciye korunma hakkı sağlamıştır. Bu yaklaşım Gruber v.Bay Wa AG davasında Baş Avukatın görüşü ile desteklenmiş ve burada “ekonomik faaliyetler üstlenen bir bireyin bu yönde faaliyet gösteren bir profesyonelle aynı seviyede hareket ediyormuşçasına kabul edilmesi gerektiği hususu vurgulanmıştır.

----------------------------------------------
[67] The legislative expression of this tendency is exemplified by the informational obligations.

[68] Cf. ECJ C-303/97 Verbraucherschutzverein eV v. Sektkellerei G.C. Kessler GmbH und Co., point 38 of the judgment.

[69] ECJ’s judgment of 13.1.2000, C?220/98 Estée Lauder, ECR I?117, points 17 and 30 of the judgment.

[70] Micklitz, H.-W., Zur Notwendigkeit eines neuen Konzepts für die Fortentwicklung des Verbraucherrechts in der EU. Verbraucher und Recht, 2003, No.18, p. 2-12 (5).